कृष्णावळ (कांद्याचा वांदा)

           कांदेनवमीनिमित्त सगळ्यांनी यथेछ कांदा खाऊन झाला असेलच.  आता या कांद्याला नाक मुरडणा-या पण त्याच्याशिवाय पदार्थ रुचकर न होणा-या वस्तूचा आज आपण समाचार घेऊया.  तुम्हाला माहित आहे का कांद्याचे एक नांव”कृष्णावळ” आहे.  ऐकून मजा वाटली असेल.  कृष्ण आणि कांद्याभोवती असलेले पदर यामुळे त्याचे नांव महत्व आणि रचना बघून योग्यच आहे असे वाटते.  पत्रावळ आणि कृष्णावळ किती साम्य!  असो पण नावात काय आहे असे म्हटलेच आहे शेक्सपिअरने!

          कांदा ही पानासारखी दिसणारी भाजी आहे. कांद्याची पाने पालक-मेथीच्या पानांसारखी सपाट नसून पोंगळीच्या पानांसारखी गोलाकार असतात. पानांचे हे सर्वात खालचे भाग कांद्याचे कंद बनतात. दुसर्‍या प्रकारे सांगायचे तर कांद्याला ग्राउंड बड असेही म्हणतात. वरची हिरवी पाने आणि खालची पांढरी गुलाबी मांसल पाने दोन्ही खाऊन टाकतात. बटाट्यांनंतर, कांदे सर्वात लोकप्रिय भाज्या आहेत. कांद्याचा उगम इराण, पश्चिम पाकिस्तान आणि उत्तर हिमालयीन प्रदेशात झाला असे मानले जाते. प्राचीन इजिप्तमध्ये कांदे हा आहारातील एक लोकप्रिय घटक होता. तिथल्या समाधी दगडांवर ते कोरलेले आहे. इतकेच नाही तर ममीसह कांद्याचाही शोध लागला आहे. बायबल आणि कुराण दोन्ही कांद्याचा संदर्भ देतात. 

                भारत हा जगातील दुसऱ्या क्रमांकाचा कांदा उत्पादक देश आहे. महाराष्ट्र, मध्य प्रदेश, कर्नाटक, गुजरात, राजस्थान, बिहार, आंध्र प्रदेश, हरियाणा, पश्चिम बंगाल, उत्तर प्रदेश, छत्तीसगड, ओडिशा, तामिळनाडू, झारखंड आणि तेलंगणा ही देशातील प्राथमिक कांदा उत्पादक राज्ये आहेत. राज्यात नाशिक जिल्हयात कांद्याचे उत्पादन प्रामुख्याने घेतले जाते.  भारतीय कांद्याची तिखटपणा सुप्रसिद्ध आहे आणि ते वर्षभर उपलब्ध असतात. भारतीय कांद्याचे दोन पीक चक्र आहेत: पहिले नोव्हेंबरमध्ये सुरू होते आणि जानेवारीमध्ये संपते, आणि दुसरे जानेवारीमध्ये सुरू होते आणि मेमध्ये संपते.  कांदा बल्ब पांढरा, पिवळा किंवा लाल रंगाचा असू शकतो आणि त्याला परिपक्व होण्यासाठी 80 ते 150 दिवस लागतात. 

              कांदा बहुगूणी,  सामान्यांना परवडेल, श्रीमंतांचे जिभेचे चोचले पुरविणारा, चिरतांना डोळ्यातून पाणी आणणारा, आणीबाणीत दिलासा देणारा, आयुर्वेदात महत्वाची भुमिका बजावणारा, ताटाची शोभा आणणारा, किती वर्णन करु?  लहानपणी कांदा बारीक, उभा, आडवा, तिरका कसाही चिरता येणे हे एक कोशल्याचे काम समजले जाई.  घरगुती आजीच्या बटव्यात कांद्याचे अनेक उपयोग आहेत. 

       कांद्याचे गुण आणि फायदे: 

               कांदा  जो केवळ जेवणाची चवच वाढवत नाही तर तुमच्या आरोग्यालाही फायदेशीर ठरतो. कांद्यामध्ये क्रोमियम (Cr) तत्वाचा समावेश होतो, जो रक्तातील साखरेचे प्रमाण कमी करून रक्तदाब नियंत्रित करण्यास मदत करतो. त्यामुळे मधुमेह होण्याची शक्यताही कमी होते. जर तुम्हाला उच्च रक्तदाबाची समस्या असेल तर कांदे हे खाण्यासाठी चांगले अन्न आहे.  

            कोलेस्ट्रॉलची पातळी कमी करण्यासाठी उपयुक्त: तुम्ही बहुधा कांदे भरपूर खाल्ले असतील किंवा प्रत्येक वेळी तुम्ही सॅलडच्या स्वरूपात जेवण केले असेल. नियमितपणे कांद्याचे सेवन केल्याने कोलेस्ट्रॉलची पातळी कमी होते हृदयविकाराचा झटका येण्याचा धोकाही कमी होतो.

               कांद्यामध्ये रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवण्याची क्षमता असते. यामुळे शरीराला कोणत्याही आजाराचा प्रतिकार करण्याची क्षमता मिळते. हे संसर्ग रोखण्यासाठी देखील मदत करते. कांदा एक नैसर्गिक प्रतिजैविक आणि जंतुनाशक आहे जो तुम्हाला नेहमी संसर्गापासून मुक्त ठेवतो. 

         तुमची प्रतिकारशक्ती वाढवा: कांद्यामध्ये फायटोकेमिकल्स आणि व्हिटॅमिन सी समाविष्ट आहे, जे शरीराची प्रतिकारशक्ती वाढवते.  

               कर्करोग टाळण्यासाठी: रोज कांदा खाल्ल्याने रोगप्रतिकारशक्ती वाढते आणि कॅन्सरपासून बचाव होतो. हे कोलोरेक्टल आणि डिम्बग्रंथि कर्करोगासह अनेक प्रकारच्या कर्करोगांपासून रक्षण करते. दररोज अर्धा कप कांदा खाल्ला पाहिजे. 

          अल्सर प्रतिबंध: कांद्यामध्ये मुक्त रॅडिकल्स असतात जे पोटाच्या समस्या आणि अल्सरपासून बचाव करतात. कांद्याचे सेवन केल्याने तुम्हाला गॅस्ट्रिक अल्सर (पोटाचा व्रण) पासून सुटका मिळू शकते.

             पचनशक्ती वाढवा: कांदा खाल्ल्याने पाचक रस शरीरात जास्त प्रमाणात तयार होऊ लागतात, ज्यामुळे पचनास अडचण येते. आहा! कांद्याच्या सेवनाने चव तर सुधारतेच पण पचनालाही मदत होते. त्यामुळे पोटावर परिणाम करणारे विकार कमी होऊ लागतात. 

          डोळ्यांचे आरोग्य सांभाळा: हिरव्या कांद्यामध्ये व्हिटॅमिन ए अधिक असते, जे डोळ्यांच्या समस्यांवर उपचार करण्यास आणि व्हिटॅमिन एच्या कमतरतेमुळे शरीराचे संरक्षण करण्यास मदत करते. 

         त्वचेची चमक वाढवा: तुम्हाला चमकणारी, दोलायमान त्वचा हवी असल्यास कांदा खाणे आणि वापरणे सुरू करा. कांद्यामध्ये अँटीऑक्सिडंट्स, जीवनसत्त्वे ए, सी आणि ई भरपूर असतात, हे सर्व तुमच्या त्वचेसाठी चांगले असतात. 

          स्मरणशक्ती सुधारा: कांद्यामध्ये फायटोकेमिकल्स असतात जे मेंदूला मजबूत करतात. हे न्यूरोलॉजिकल सिस्टमचे नियमन करते आणि स्मरणशक्ती वाढवण्यास मदत करते. 

कांद्याचे नुकसान

          जास्त कांदा खाल्ल्यास पोट दुखते. परिणामी, ज्यांना पोटदुखीचा त्रास होतो त्यांनी कांद्याचे सेवन मर्यादित केले पाहिजे.   कच्चा कांदा खाल्ल्यास तो पचायला जड जाईल. याचा परिणाम म्हणून तुम्हाला छातीत जळजळ, आम्लपित्त आणि गॅसचा त्रास होऊ शकतो.  कांदा जास्त खाल्ल्याने रक्तातील साखरेची पातळी वाढू शकते.

·         कच्चा कांदा गर्भवती महिलांनी टाळावा कारण ते जळजळ आणि उलट्या सारख्या समस्या निर्माण करू शकतात.

·           कच्चा कांदा तोंडात अप्रिय श्वास देखील तयार करतो.

            कांदा हा कधी शेतक-यांच्या डोळ्यात पाणी आणणारा (न विकला गेल्यामुळे / पावसांत भिजल्यामूळे ) तर कधी भरघोस उत्पादन झाल्यामुळे भाव पडतो त्यामूळे निर्यातयोग्य असलेला कांदा बहूदा सगळ्यांनाच आवडतो. कांद्याचे लाल, गडद लालसर, थोडासा जांभळा मिक्सरंग, पांढ़रा आणि पातीचा असे अनेक प्रकार आहेत.  

            थोड्याच दिवसांत श्रावण लागेल तेव्हा काहीजण कांदा खाणे वर्ज करतात (विशेषकरुन जैंन लोक). कांद्यात पोटॅशियम आणि फायबर असल्यामुळे सर्व पदार्थांत विशेषत: (मांसाहारी पदार्थांत), महाराष्टीयन खाद्य-महोत्सवात कांदा हा मानाचे स्थान पटकावित असतो. कांद्याला वेगवेगळ्या भाषेत याला वेगवेगळी नांवे आहेत. कच्चा कांदा आणि शिजवलेला कांदा दोन्ही प्रकारे याचे महत्व आहेच.  कांद्यावर अर्थशास्त्र अवलंबून आहे हे ऐकले तर तुम्हाला खरे वाटणार नाही.  बघा हं, कांद्याची किंमत वाढली की कांदा भजी सारखे कांद्यावर अवलंबून असलेल्या पदार्थांच्यासुद्धा किंमती वाढतात. हॉटेल, बाहेरचे स्टॉल्स, कॅंटिन्स, घरात किंवा जिथे जिथे कांदा वापरला जातो तिथे तिथे याच्या किंमतीवर पदार्थाच्या किंमती अवलंबून असतात.  कांद्याला पर्याय म्हणून काहीजण ओवा, कोबी वापरतात पण कांद्याची सर त्यांना येऊ शकत नाही.   

         कांदा थोडा आम्लयुक्त असल्यामुळे जरा बेतानेच वापरावा असे ज्येष्टांचे म्हणणे असते. अध्यात्म्यात कांद्याचे वर्णन तामसी वृत्ती वाढीस लागू नये म्हणून कांदा वर्ज्य करावा  त्यामुळे सण-समारंभात, विद्यार्थ्यांनी कांदा शक्यतो कमी खावा/टाळावा.  प्रसादाचे जेवण, उपवास, आणि श्रावण वा चातुरमासात जिभेवर संयम ठेवावा किंवा रहावा यासाठी कांदा खाऊ नये असे म्हणत असावेत. असा हा कांदा” तुझे माझे जमेना तुझ्यावाचून जेववेना” या सदरात मोडणारा सगळ्यांचाच लाडका आहे यात काही वादच नाही.